A-lại-da duyên khởi
Cách giải thích nguồn gốc vạn pháp theo Duy thức: mọi hiện tượng đều khởi sinh từ những hạt giống được cất chứa trong thức A-lại-da.
A-lại-da duyên khởi là một trong các thuyết duyên khởi của Phật giáo Đại thừa, đặc trưng của hệ thống Duy thức. Theo đó, vạn pháp không tự sinh mà khởi hiện từ các chủng tử (hạt giống) được cất giữ trong thức A-lại-da — thức thứ tám, còn gọi là tàng thức.
Gốc từ: “A-lại-da” phiên âm từ ālaya, nghĩa là “kho chứa, nơi tàng trữ”; “duyên khởi” là sự nương nhau mà sinh khởi. Cả cụm: vạn pháp sinh khởi nương nơi tàng thức.
Cơ chế của thuyết này nằm ở quan hệ chủng tử – hiện hành – huân tập: chủng tử trong A-lại-da khi đủ duyên thì hiện hành thành các pháp; ngược lại, mỗi hành động, lời nói, ý nghĩ lại huân tập trở lại tàng thức thành chủng tử mới. Vòng tuần hoàn này giải thích sự tương tục của nghiệp báo và đời sống tâm thức mà không cần đến một bản ngã thường hằng. Đây là cách Duy thức triển khai sâu hơn giáo lý vô ngã và nghiệp.
Ví dụ: Như một thửa ruộng cất giữ hạt giống: gặp mưa nắng (duyên), hạt nảy mầm thành cây (hiện hành); cây lại kết hạt rơi xuống ruộng (huân tập), tiếp nối không dứt.
Dễ nhầm: A-lại-da thức là một dòng tâm thức vô thường, sinh diệt từng sát-na, không phải một “linh hồn” hay “bản ngã” thường còn. Hiểu nó như cái ta bất biến là rơi trở lại chấp ngã mà Duy thức muốn phá.