Chân vọng hòa hợp
Quan điểm cho rằng tâm thức nền tảng là chỗ giao thoa của chân thật và mê vọng, không hẳn là một cũng không hẳn khác.
Chân vọng hòa hợp là một luận điểm tiêu biểu của bộ Đại thừa Khởi tín luận. Theo thuyết này, thức nền tảng (thường được gắn với thức A-lại-da) là nơi chân như và vô minh cùng hòa hợp với nhau, ở trong quan hệ “không một, không khác”: chẳng phải hoàn toàn là một, cũng chẳng phải hai thứ tách rời hẳn.
Gốc từ: “Chân” là chân như, cái chân thật bất biến; “vọng” là vọng động, mê lầm, vô minh; “hòa hợp” là cùng kết hợp, đan xen. Bốn chữ chỉ trạng thái chân và vọng giao thoa trong một tâm thức.
Khởi tín luận trình bày “một tâm” mở ra hai phương diện: phương diện tâm chân như (bản thể thanh tịnh, bất sinh bất diệt) và phương diện tâm sinh diệt (do vô minh huân tập mà có sinh diệt, mê vọng). Thức A-lại-da chính là chỗ giao của hai phương diện ấy: trong nó, tịnh và nhiễm, giác và bất giác cùng nương nhau. Quan hệ “không một không khác” tránh hai cực đoan: nếu chân vọng là một thì không thể tu để chuyển mê thành ngộ; nếu hoàn toàn khác thì vọng không thể dựa vào chân mà sinh, và việc tu cũng vô nghĩa.
Ví dụ: Ví như sóng và nước: sóng (vọng động) chẳng phải là nước (bản thể) nhưng cũng chẳng rời nước; gió vô minh thổi thì nước dấy sóng, gió lặng thì sóng về lại tánh nước tĩnh lặng.
Dễ nhầm: “Hòa hợp” ở đây không có nghĩa chân và vọng bình đẳng ngang nhau như hai thực thể độc lập. Vọng vốn không có tự tánh riêng, nương nơi chân mà khởi; khi giác ngộ thì vọng diệt, chân tánh vốn sẵn hiển bày.