Chân như duyên khởi

Chân như duyên khởi là một học thuyết quan trọng trong tư tưởng Phật giáo Đại thừa, đặc biệt được trình bày trong luận Đại thừa Khởi Tín. Thuyết này lý giải nguồn gốc của mọi hiện tượng (vạn pháp) bằng cách nói rằng chính chân như — bản thể thanh tịnh, chân thật của tâm — đã tùy theo các điều kiện (duyên) mà hiện khởi thành thế giới muôn vẻ, trong khi tự thể của chân như thì vẫn thường hằng bất biến.

Gốc từ: “Chân như” (真如) là cái chân thật như nó là, bản thể không hư dối; “duyên khởi” (緣起) là nương các điều kiện mà sinh khởi. Ghép lại: chân như làm nền tảng và nương duyên mà phát sinh các pháp.

Trong lịch sử tư tưởng, đây là một trong các cách lý giải duyên khởi, đứng cạnh “nghiệp cảm duyên khởi” của các bộ phái sơ kỳ và “A-lại-da duyên khởi” của Duy thức. Điểm đặc sắc của chân như duyên khởi là nó liên hệ chặt với tư tưởng Như Lai tạng — chủ trương mọi chúng sinh đều sẵn có Phật tánh thanh tịnh. Sự sinh tử luân hồi được xem là do chân như bị vô minh che lấp mà khởi vọng, và tu hành là quá trình trở về với chân như vốn sẵn trong sạch.

Dễ nhầm: Có người hiểu lầm chân như như một đấng sáng tạo hay một thực thể độc lập sinh ra thế giới. Thực ra trong tinh thần Phật giáo, chân như không phải là cái ngã thường hằng tách rời, mà là tên gọi cho thực tại không sinh không diệt; việc “duyên khởi” ở đây là tùy duyên hiển hiện, không phải tạo tác theo nghĩa hữu thần.