Bổn tôn quán
Một pháp tu trong Mật tông, trong đó hành giả quán tưởng chính mình là vị Phật hay Bồ tát đang thờ, nhằm chuyển hóa thân tâm theo phẩm hạnh của vị ấy.
Bổn tôn quán là một pháp tu quán tưởng đặc trưng của Mật tông (Kim cang thừa), trong đó hành giả quán tự thân mình chính là Bổn tôn — vị Phật, Bồ tát hay Hộ pháp mà mình tu trì — để chuyển hóa thân, khẩu, ý phàm phu và thành tựu phẩm tánh giác ngộ của vị ấy.
Gốc từ: Hán–Việt bổn (bản) là “gốc, chính”, tôn là “vị được tôn kính”, quán là “quán tưởng, quán chiếu”. “Bổn tôn quán” nghĩa là “pháp quán tưởng vị Bổn tôn”.
Trong giáo lý Mật tông, pháp tu này dựa trên nguyên lý chúng sinh và Phật vốn đồng một tánh giác: bằng cách quán tưởng sống động hình tướng, chủng tử tự, ấn quyết và trì tụng chân ngôn của Bổn tôn, hành giả “đồng nhất” tâm mình với tâm giác ngộ, để dần chuyển thức thành trí. Pháp tu thường được thực hành dưới sự truyền trao và quán đảnh của một vị thầy đủ tư cách, kết hợp bồ-đề tâm và tri kiến tánh không để tránh sa vào ngã chấp hoặc hiểu lầm.
Trong thực hành: Hành giả thường tu theo trình tự “sinh khởi thứ đệ” (quán hiện rõ thân Bổn tôn) rồi “viên mãn thứ đệ”; toàn bộ đặt trên nền quy y, phát bồ-đề tâm và quán tánh không.
Dễ nhầm: Quán mình là Bổn tôn không phải để nuôi lớn bản ngã hay tự cho mình là Phật; trái lại, nó dựa trên vô ngã và tánh không, là phương tiện chuyển hóa. Pháp này cần truyền thừa và hướng dẫn, không nên tự ý tu theo hình ảnh suông.