Bát thức tâm vương

Bát thức tâm vương là tám thức được coi là “chủ thể” (tâm vương) của hoạt động nhận thức theo giáo lý Duy thức (Yogācāra). Trong Duy thức, tâm được phân tích thành “tâm vương” (thức làm chủ thể) và “tâm sở” (các trạng thái tâm lý phụ thuộc đi kèm); tám thức này thuộc về phần tâm vương.

Gốc từ: “Bát” là tám; “thức” là sự nhận biết, phân biệt; “tâm vương” nghĩa là “vua của tâm”, tức chủ thể chính, đối lại với tâm sở là quần thần phụ tá.

Tám thức gồm: năm thức cảm giác là nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức (tương ứng thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm); thứ sáu là ý thức, thức phân biệt và suy nghĩ; thứ bảy là mạt-na thức, thức chấp ngã, thường xuyên bám lấy ý niệm “tôi”; và thứ tám là a-lại-da thức (tàng thức), thức nền tảng chứa giữ chủng tử của mọi nghiệp và là cơ sở cho các thức kia hoạt động. Mô hình tám thức là đóng góp đặc trưng của Duy thức nhằm giải thích tiến trình nhận thức và sự lưu chuyển sinh tử mà không cần đến một linh hồn thường hằng.

Ví dụ: Khi mắt thấy bông hoa: nhãn thức ghi nhận hình sắc, ý thức phân biệt “đây là hoa hồng đẹp”, mạt-na ngấm ngầm gán “tôi thích”, còn a-lại-da lưu lại dấu vết của kinh nghiệm ấy thành chủng tử.

Dễ nhầm: “Tâm vương” không có nghĩa là một cái ngã cố định bất biến; tám thức vẫn vô thường, sinh diệt theo duyên, đặc biệt a-lại-da thức không phải là linh hồn theo nghĩa thường tục.