Bát thức

Bát thức là học thuyết của Duy thức tông (Pháp tướng tông) phân tích tâm thức thành tám thức: năm thức trước là nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân thức (cái biết của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân); thứ sáu là ý thức (cái biết phân biệt, suy nghĩ); thứ bảy là mạt na thức (thức chấp ngã); thứ tám là a lại da thức (thức tàng chứa).

Gốc từ: Hán–Việt bát là “tám”, thức là “cái biết, sự nhận thức”. Sanskrit vijñāna nghĩa là “thức, sự phân biệt nhận biết”.

Trong giáo lý Duy thức, tám thức giải thích toàn bộ tiến trình nhận thức và sự nối tiếp của đời sống. A lại da thức (thức thứ tám) được ví như kho chứa mọi chủng tử (hạt giống nghiệp), làm nền cho luân hồi; mạt na thức (thức thứ bảy) luôn bám lấy a lại da mà chấp làm “ta”, sinh ra ngã chấp; ý thức (thứ sáu) phân biệt mạnh mẽ nhất; còn năm thức giác quan tiếp xúc trực tiếp với cảnh trần. Hiểu bát thức giúp thấy “vạn pháp duy thức” và con đường chuyển thức thành trí.

Ví dụ: Khi mắt thấy bông hoa, nhãn thức chỉ ghi nhận hình sắc; ý thức mới gọi tên “hoa hồng đẹp”; mạt na thầm thấy “ta đang ngắm”; còn ấn tượng ấy được a lại da lưu lại thành chủng tử.

Dễ nhầm: Học thuyết tám thức là đặc trưng của Duy thức tông Đại thừa; nhiều hệ A-tỳ-đàm khác chỉ nói tới sáu thức. Đừng hiểu a lại da thức là một linh hồn thường hằng — nó là dòng tâm vô thường, sinh diệt liên tục.