Bản giác

Bản giác là khái niệm trung tâm trong Đại thừa Khởi tín luận, chỉ tánh giác vốn sẵn đủ nơi tâm chúng sinh — sự sáng suốt, giác ngộ vốn có từ vô thủy, dù đang bị vô minh che lấp. Bản giác đối lại với thủy giác, tức sự giác ngộ được khơi dậy và hiển lộ dần qua công phu tu tập.

Gốc từ: “Bản” là gốc, vốn có sẵn; “giác” là giác ngộ, tỉnh biết. “Bản giác” tức cái giác sẵn có nơi bản tâm.

Cặp khái niệm bản giác – thủy giác diễn tả mối quan hệ giữa tiềm năng và hiện thực của sự giác ngộ. Bản giác là nền tảng vốn thanh tịnh; thủy giác là quá trình “trở về” với nền tảng ấy. Khi thủy giác viên mãn, nó không khác gì bản giác — người tu nhận ra mình chưa từng đánh mất tánh giác, chỉ là quên rồi nhớ lại. Tư tưởng này gần gũi với giáo lý Như Lai tạng và Phật tánh.

Ví dụ: Như vàng ròng vốn nằm sẵn trong quặng (bản giác); công phu luyện lọc bỏ tạp chất (thủy giác) chỉ làm hiển lộ vàng vốn có, chứ không tạo ra vàng mới.

Dễ nhầm: “Sẵn có” không có nghĩa là không cần tu. Vì bị vô minh che lấp nên vẫn phải khởi thủy giác để bản giác hiển lộ; hiểu lầm rằng “đã sẵn giác nên khỏi cần dụng công” là rơi vào chấp lý bỏ sự.