A Đề Sa
Sanskrit: Atiśa
Một bậc thầy Ấn Độ sang Tây Tạng giúp chấn chỉnh và phục hưng Phật pháp, để lại dòng truyền thừa ảnh hưởng sâu rộng.
A Đề Sa là một đại sư Ấn Độ, từng tu học và giảng dạy tại đại tu viện Vikramaśīla nổi tiếng. Vào thời điểm Phật giáo Tây Tạng suy vi và pha tạp, ngài được thỉnh mời sang Tây Tạng để chỉnh đốn giáo pháp, nhấn mạnh trở lại nền tảng giới luật, Bồ đề tâm và sự tu tập có thứ lớp.
Gốc từ: Atiśa được hiểu như một tôn hiệu mang nghĩa “bậc tối thắng, vượt trội”; ngài còn được biết với tên Dīpaṃkara Śrījñāna.
Đóng góp lớn của ngài là tác phẩm Bồ Đề Đạo Đăng (ngọn đèn soi đường giác ngộ), trình bày lộ trình tu tập theo căn cơ ba hạng người. Văn bản này về sau trở thành cội nguồn cho thể loại Lam-rim (con đường tuần tự đến giác ngộ) mà Tổ Tsongkhapa phát triển. Dòng truyền của ngài, qua đệ tử thân tín, hình thành phái Kadam — về sau hòa nhập và làm nền cho phái Gelug.
Ví dụ: Tinh thần Kadam đề cao việc đem giáo lý vào chuyển hóa tâm hằng ngày, thể hiện qua các “khẩu quyết luyện tâm” (lojong) được truyền lại nhiều đời.
Dễ nhầm: A Đề Sa không “đem Phật giáo lần đầu vào Tây Tạng” — Phật pháp đã có mặt từ trước; vai trò của ngài là chấn hưng và hệ thống hóa sau giai đoạn suy thoái.