Ưu Ba Ly

Ưu Ba Ly là một trong mười đại đệ tử của Đức Phật, được tôn xưng là bậc trì giới đệ nhất (giữ giới luật giỏi nhất). Theo truyền thống, ngài vốn làm nghề thợ cạo tóc trong cung dòng họ Thích Ca, thuộc giai cấp thấp trong xã hội Ấn Độ thời ấy. Khi nhiều vương tử Thích Ca xin xuất gia, họ thỉnh Phật cho Ưu Ba Ly xuất gia trước để dằn lòng kiêu mạn dòng dõi, nhờ vậy ngài có tuổi hạ cao hơn và được các vương tử đảnh lễ.

Gốc từ: “Ưu Ba Ly” là phiên âm Hán–Việt của Pāli/Sanskrit Upāli.

Đóng góp lớn nhất của ngài gắn với lần kết tập kinh điển thứ nhất sau khi Phật nhập diệt, tổ chức tại thành Vương Xá dưới sự bảo trợ của vua A Xà Thế. Trong đại hội do tôn giả Đại Ca Diếp chủ trì, Ưu Ba Ly được cử trùng tuyên Luật tạng (đọc lại toàn bộ giới luật), trong khi A Nan trùng tuyên Kinh tạng. Nhờ trí nhớ và sự tinh tường về từng điều giới, từng nhân duyên chế giới, ngài đặt nền cho Luật tạng (Vinaya) còn lưu truyền đến nay.

Ví dụ: Hình ảnh người thợ cạo nghèo được đảnh lễ bởi các vương tử thường được nêu để minh hoạ tinh thần bình đẳng trong tăng đoàn: giá trị con người nằm ở giới hạnh và đạo nghiệp, không ở dòng dõi hay nghề nghiệp.

Dễ nhầm: Có người lẫn lộn Ưu Ba Ly với A Nan về vai trò kết tập; thực ra A Nan trùng tuyên Kinh, còn Ưu Ba Ly trùng tuyên Luật. Cũng cần phân biệt ngài với các nhân vật khác trùng tên Upāli (như cư sĩ Upāli ở Na Lan Đà từng theo phái Ni Kiền Tử rồi quy y Phật) — đó là hai người khác nhau.