Tuệ hoại diệt
Pāli: bhaṅga-ñāṇa
Một tầng tuệ minh sát, ở đó hành giả chỉ còn thấy rõ sự tan rã, biến mất liên tục của các hiện tượng.
Tuệ hoại diệt là một tầng tuệ trong tiến trình minh sát (vipassanā), nơi tâm quán chiếu không còn chú ý đến phần sinh khởi mà chỉ còn thấy rõ phương diện tan hoại, diệt mất liên tục của các hành (danh và sắc).
Gốc từ: Pāli bhaṅga-ñāṇa: bhaṅga (sự tan vỡ, hoại diệt) + ñāṇa (tuệ, trí). Hán dịch “hoại diệt” nhấn vào khía cạnh đối tượng quán: từng sát-na đều hư hoại, biến mất ngay khi vừa khởi.
Trong bản đồ các tuệ minh sát (theo truyền thống Thanh Tịnh Đạo), trước đó hành giả có tuệ sinh diệt — thấy cả hai mặt sinh lên và diệt đi của các pháp. Khi tuệ sắc bén hơn, tâm bỏ qua tướng sinh, chỉ còn bám sát tướng diệt, đó là tuệ hoại diệt. Tầng tuệ này làm sâu thêm sự thẩm thấu về vô thường, và mở đầu cho một loạt tuệ tiếp theo thiên về thấy sự đáng sợ, nguy hại, nhàm chán đối với các hành.
Trong thực hành: Ở giai đoạn này, hành giả có thể cảm nhận thế giới như tan rã không ngừng; đây được xem là dấu hiệu tuệ đang chín, cần tiếp tục quán sát bình thản, không bám víu cũng không hoảng sợ.
Dễ nhầm: Tuệ hoại diệt là một giai đoạn của tuệ minh sát, không phải sự chứng đắc Niết-bàn hay “diệt” theo nghĩa giải thoát rốt ráo; nó vẫn còn là quán hành. Cần phân biệt với tuệ sinh diệt đứng ngay trước nó, vốn còn thấy cả mặt sinh khởi.