Tợ tướng (Quang tướng)

Tợ tướng (còn gọi quang tướng hay tợ tướng phần) là ảnh tướng (tướng giống đối tượng) trong sáng, vi tế xuất hiện trong tâm hành giả khi tu định (thiền chỉ - samatha) đến giai đoạn cận hành định. Đây là một dấu mốc quan trọng trên đường nhập an chỉ định (định sâu).

Gốc từ: Pāli paṭibhāga-nimitta: paṭibhāga nghĩa là “tương tự, đối ứng”, nimitta là “tướng, dấu hiệu/đối tượng của định”. Hán dịch “tợ tướng” tức “tướng tương tự” (giống đề mục nhưng thanh tịnh hơn).

Trong tiến trình tu định, hành giả thường trải qua ba loại tướng: chuẩn bị tướng (biến tác tướng - đề mục thô ban đầu, như nhìn vòng tròn kasiṇa bằng mắt); học tướng (thủ tướng - hình ảnh ghi nhận trong tâm, còn lẫn khuyết điểm); và tợ tướng - khi hình ảnh ấy trở nên trong trẻo, ổn định, tinh khiết hơn cả vật thật, không còn tì vết. Khi tợ tướng vững vàng, các triền cái lắng xuống, tâm sắp bước vào sơ thiền.

Trong thực hành: Khi tợ tướng xuất hiện, hành giả được khuyên khéo léo giữ gìn, không vội mừng cũng không xao động, để tâm an trú và phát triển định lực.

Dễ nhầm: Tợ tướng không phải một thần thông hay sự thấy thần thánh từ bên ngoài. Nó là ảnh tướng do tâm tạo trong quá trình định, là dấu hiệu kỹ thuật của định lực, không nên chấp giữ hay xem là mục đích tối hậu.