Tứ tất đàn
Sanskrit: Siddhānta
Bốn cách thức Đức Phật vận dụng khi thuyết pháp, tùy theo căn cơ và mục đích của người nghe. Đây là một khuôn khổ phân tích lời dạy do luận sư Long Thọ nêu rõ.
Tứ tất đàn là bốn phương thức (hay bốn “cách thành tựu”) mà Đức Phật dùng để thuyết pháp, được trình bày trong Đại Trí Độ Luận tương truyền của Bồ tát Long Thọ. Đây là một khuôn khổ giúp hiểu vì sao cùng một sự thật mà Phật lại nói nhiều cách khác nhau cho những người khác nhau.
Gốc từ: “Tất đàn” phiên âm Phạn ngữ siddhānta, nghĩa là “điều thành tựu”, “tông chỉ đã được xác lập”; “tứ” là bốn.
Bốn tất đàn gồm: Thế giới tất đàn (nói theo cách quy ước thế gian để dẫn dắt); Vị nhân tất đàn (tùy căn cơ từng người mà sinh thiện căn); Đối trị tất đàn (nói pháp đối trị từng loại phiền não như thuốc trị bệnh); và Đệ nhất nghĩa tất đàn (chỉ thẳng chân lý rốt ráo). Khung này thể hiện nguyên tắc khế lý – khế cơ: lời dạy vừa hợp chân lý vừa hợp người nghe, và liên hệ chặt với học thuyết nhị đế (chân đế và tục đế).
Ví dụ: Khi Phật nói “có chúng sinh, có ta người” là theo Thế giới tất đàn (ngôn ngữ quy ước); khi nói “vô ngã” là theo Đệ nhất nghĩa tất đàn (chân lý rốt ráo). Hai cách nói không mâu thuẫn vì khác tầng mục đích.
Dễ nhầm: Đừng coi bốn tất đàn là bốn loại chân lý khác nhau; chúng là bốn phương tiện trình bày cùng một đạo, phân biệt theo mục đích chứ không phải bốn sự thật rời nhau.