Tàm quý

Tàm và quý là hai tâm thiện được ví như “người gác cổng” bảo vệ đạo đức, giúp con người tránh xa điều xấu ngay từ trong ý nghĩ. Tàm là biết tự hổ thẹn với chính mình khi làm điều sai trái; quý là biết e ngại, dè dặt trước người khác và trước hậu quả khi định làm điều xấu.

Gốc từ: “tàm” (慚) nghĩa là hổ thẹn, xấu hổ với chính lương tâm mình; “quý” (愧) nghĩa là thẹn, e ngại trước người khác và dư luận. Hai chữ ghép thành “tàm quý” để chỉ trọn vẹn hai chiều của sự liêm sỉ: bên trong tự trọng, bên ngoài biết kiêng dè.

Liên hệ giáo lý: tàm và quý được kể trong nhóm các tâm sở thiện, là nền tảng nâng đỡ Giới — nhờ biết hổ thẹn và e dè mà người ta tự nguyện giữ giới, tránh các nghiệp bất thiện về thân, khẩu, ý. Kinh điển còn gọi tàm và quý là “hai pháp trắng” hộ trì thế gian.

Ví dụ: khi có cơ hội lấy món lợi không phải của mình mà không ai hay biết, chính cảm giác “mình không thể làm vậy” (tàm) và “để người khác biết thì thật xấu hổ” (quý) đã ngăn ta lại, giữ cho nhân cách được trong sạch. Một ví dụ khác: định buông lời nói dối cho tiện, nhưng vừa nghĩ tới ánh mắt người thân thì lại thôi.

Dễ nhầm: tàm quý không phải là sự mặc cảm tội lỗi triền miên hay tự dằn vặt làm khổ mình. Đó là một sự nhạy bén lành mạnh của lương tâm, hướng tới điều thiện chứ không nhấn chìm ta trong tự trách. Nhờ tàm và quý mà con người biết tự kiềm chế, xã hội mới giữ được sự lương thiện và tin cậy lẫn nhau.