Sở duyên

Sở duyên là đối tượng mà tâm nương vào, vin vào để khởi nhận thức hoặc để an trú khi tu thiền. Mọi tâm và tâm sở khi sinh khởi đều phải có một sở duyên — không có tâm nào sinh ra mà không duyên đến cảnh nào đó.

Gốc từ: “Sở duyên” nghĩa là “cái được duyên đến” (sở: cái bị/được; duyên: vin theo). Pāli ārammaṇa / Phạn ālambana nghĩa là chỗ tâm bám víu, nương tựa.

Trong cặp khái niệm năng duyên – sở duyên, tâm là năng duyên (cái chủ động vin nắm), còn cảnh là sở duyên (cái bị nắm bắt). Khái niệm này đặc biệt quan trọng trong thiền tập: hành giả chọn một đề mục (như hơi thở, một vòng tròn đất, danh hiệu Phật) làm sở duyên để buộc tâm an trú, nhờ đó định lực phát sinh. Trong A-tỳ-đàm, sở duyên còn là một trong các duyên (sở duyên duyên) lý giải cách các pháp nương nhau sinh khởi.

Trong thực hành: Khi tâm tán loạn, người tu được khuyên đưa tâm trở về sở duyên đã chọn, ví như cột con trâu tâm vào cọc đề mục.

Dễ nhầm: Sở duyên không nhất thiết là vật bên ngoài; ý niệm, khái niệm, thậm chí Niết-bàn cũng có thể làm sở duyên cho tâm; điểm cốt yếu là nó là đối tượng được tâm vin tới.