Nhất tức nhất thiết

Nhất tức nhất thiết (nói đủ thường là “nhất tức nhất thiết, nhất thiết tức nhất”) là một mệnh đề cô đọng tư tưởng Hoa Nghiêm: một tức là tất cả, và tất cả tức là một. Theo đó, mỗi pháp dù nhỏ bé vẫn dung chứa và phản ánh toàn thể pháp giới, còn toàn thể pháp giới cũng hiển hiện trọn vẹn trong mỗi pháp.

Gốc từ: Nhất là một; tức là tức là, chính là; nhất thiết là tất cả, hết thảy. Cả câu nghĩa “một chính là tất cả”.

Mệnh đề này diễn tả lý viên dung vô ngại và pháp giới duyên khởi của tông Hoa Nghiêm: vạn pháp nương nhau mà có, không pháp nào tồn tại biệt lập, nên trong một đã hàm chứa nhiều, trong nhiều đã hàm chứa một. Hình ảnh thường dùng để minh họa là lưới trời Đế Thích (nhân đà la võng): mỗi mắt lưới gắn một hạt châu, mỗi hạt châu phản chiếu tất cả hạt châu khác, và sự phản chiếu ấy trùng trùng vô tận (trùng trùng duyên khởi).

Ví dụ: Như một giọt nước biển vẫn mang đủ vị mặn của cả đại dương; nhìn một pháp thấu suốt thì cũng thấu suốt mối liên hệ với muôn pháp.

Dễ nhầm: “Một tức tất cả” không có nghĩa mọi sự vật bị xóa nhòa thành một khối đồng nhất không phân biệt. Hoa Nghiêm vẫn nhìn nhận sai biệt của từng pháp (sự), nhưng chỉ ra rằng các pháp dung thông không ngăn ngại nhau (sự sự vô ngại). Đây là lý vô ngại, không phải sự lẫn lộn hỗn độn.