Ngũ phương Phật
Năm vị Phật biểu trưng cho năm loại trí tuệ trong Mật tông, mỗi vị ứng với một phương và chuyển hoá một loại phiền não thành trí.
Ngũ phương Phật, còn gọi là Ngũ trí Như Lai, là năm vị Phật trong Mật tông biểu trưng cho năm loại trí tuệ giác ngộ. Mỗi vị an trú ở một phương (trung ương và bốn hướng) và tượng trưng cho việc chuyển hoá một loại phiền não (“độc”) thành một loại trí.
Gốc từ: Ngũ (五) là năm, phương (方) là hướng, Phật (佛) là bậc giác ngộ. Vì gắn với năm trí nên cũng gọi là “Ngũ trí Như Lai” (五智如來).
Năm vị thường kể gồm: Tỳ Lô Giá Na (trung ương, Pháp giới thể tánh trí), A Súc (phương Đông, Đại viên cảnh trí), Bảo Sanh (phương Nam, Bình đẳng tánh trí), A Di Đà (phương Tây, Diệu quan sát trí) và Bất Không Thành Tựu (phương Bắc, Thành sở tác trí). Ý nghĩa cốt lõi là năm trí này chính là mặt giác ngộ tương ứng của năm độc — si, sân, kiêu mạn, tham, ganh tị — cho thấy phiền não và trí tuệ vốn không phải hai thực thể tách rời, mà là hai mặt có thể chuyển hoá.
Liên hệ: Hình ảnh năm vị Phật năm phương thường xuất hiện trong mạn-đà-la (mandala) và các pháp tu quán tưởng của Kim Cương thừa.
Dễ nhầm: “Ngũ phương Phật” không phải năm vị thần cai quản phương hướng theo kiểu tín ngưỡng dân gian. Đây là biểu tượng giáo lý về năm khía cạnh trí tuệ của tâm giác ngộ; các phương và màu sắc là phương tiện quán tưởng, không nên hiểu thành thần linh phong thuỷ.