Kasina (Đề mục biến xứ)
Pāli: kasiṇa · Sanskrit: kṛtsna
Nhóm mười đề mục được dùng làm đối tượng tập trung trong thiền định để phát triển định lực.
Kasina (đề mục biến xứ) là mười đề mục thiền được dùng làm đối tượng tập trung trong pháp tu thiền chỉ (samatha), nhằm thu nhiếp tâm tán loạn để phát triển định lực và chứng các tầng thiền. Hành giả chăm chú vào một đề mục cho đến khi tâm an trú vững vàng.
Gốc từ: Pāli kasiṇa, Sanskrit kṛtsna nghĩa là “toàn thể, trọn khắp”; vì khi quán thành tựu, hình ảnh đề mục được nới rộng cho biến mãn khắp nơi, nên Hán dịch là biến xứ (遍處 — cùng khắp mọi chỗ).
Mười kasina cổ điển gồm bốn đại (đất, nước, lửa, gió), bốn màu (xanh, vàng, đỏ, trắng), cùng hư không và ánh sáng. Pháp tu này được mô tả tỉ mỉ trong các luận thư thiền định Thượng Tọa bộ, chẳng hạn Thanh Tịnh Đạo Luận. Về vị trí giáo lý, kasina là phương tiện điển hình để dẫn tâm đi qua các giai đoạn ấn tướng (nimitta) cho đến khi đắc cận hành định và an chỉ định, làm nền tảng vững chắc cho tuệ quán về sau.
Ví dụ: Hành giả tu kasina đất thường nhìn một đĩa đất tròn, ghi nhận hình ảnh ấy rồi nhắm mắt tái hiện trong tâm cho đến khi ảnh hiện rõ ràng, ổn định.
Dễ nhầm: Kasina là pháp tu định (samatha), không phải tự thân là tuệ quán (vipassanā). Đắc định nhờ kasina chưa phải giải thoát; định ấy cần làm nền cho tuệ quán mới đưa đến giác ngộ.