Biến xứ

Biến xứ là một loại đề mục thiền định (sở duyên của định), trong đó hành giả lấy một tướng nhất định — như đất, nước, lửa, gió, các màu xanh, vàng, đỏ, trắng, ánh sáng, hư không — làm điểm tựa rồi tu tập cho tướng ấy trải rộng cùng khắp, không còn giới hạn.

Gốc từ: Pāli kasiṇa mang nghĩa “toàn thể, trọn vẹn, cùng khắp”; Hán dịch ý là “biến xứ” (遍處) — biến (khắp) + xứ (nơi chốn), tức tướng quán được mở rộng khắp mọi nơi. Phạn kṛtsna cũng có nghĩa “toàn bộ, trọn vẹn”.

Trong hệ thống thiền chỉ (samatha), theo trình bày cổ điển có mười biến xứ (thập biến xứ). Hành giả nhìn một đối tượng thô (như một đĩa đất tròn) cho đến khi nắm được “thủ tướng”, rồi nhắm mắt vẫn hiện rõ thành “tợ tướng”, rồi mở rộng tợ tướng ấy trùm khắp. Đây là phương pháp đắc lực để chứng các bậc thiền sắc giới (tứ thiền), làm nền tảng cho thần thông và cho việc chuyển sang minh sát.

Trong thực hành: Biến xứ thuộc nhóm đề mục dễ dẫn đến định sâu (an chỉ định), nên thường được nêu trong các chỉ dẫn tu thiền chỉ.

Dễ nhầm: “Biến xứ” là một loại đề mục để tu định (chỉ), không phải pháp quán tuệ (minh sát) trực tiếp; tuy nhiên định do biến xứ có thể làm chỗ nương cho tuệ quán. Tên gọi cốt ở nghĩa “trải khắp”, không phải chỉ một địa điểm cụ thể nào.